Сақтандыру агенті атауында және тауар таңбасында «сақтандыру» және «қайта сақтандыру» сөздерін пайдалана ала ма

Атау — клиенттің ең алдымен көретіні. Маңдайшаға, сайтқа, жарнамаға және логотипке қарап ол кіммен іс жүргізіп отырғанын және шарт бойынша кім жауап беретінін шешеді. Сондықтан заң өзін «сақтандыру» деп атауға кімнің құқығы бар екенін жеке реттейді. Сақтандыру агентінің мұндай құқығы жоқ: ол өзі сақтандырмайды, сақтандыру ұйымының атынан және тапсырмасы бойынша әрекет етеді. Нақты не тыйым салынғанын, бұл сөздерді кімге пайдалануға рұқсат етілгенін, тыйым неге тауар таңбасына да қолданылатынын және агенттікті қалай дұрыс атау керектігін талдаймыз.

1. Заң не дейді

Бұл норма Қазақстан Республикасының «Сақтандыру қызметі туралы» Заңының «Лицензиясыз қызметке тыйым салу» деп аталатын 14-бабында бекітілген. Уәкілетті органның тиісті лицензиясы жоқ бірде-бір тұлға:

• өз атынан сақтандыру, қайта сақтандыру қызметін жүзеге асыруға, сақтандыру брокерінің қызметтерін көрсетуге (1-тармақтың 1) тармақшасы);
• өз атауында, құжаттарында, хабарландыруларында және жарнамасында кез келген тілде «сақтандыру», «қайта сақтандыру», «сақтандыру ұйымы», «қайта сақтандыру ұйымы», «сақтандыру брокері» деген сөздерді немесе олардан туындайтын, оның өз атынан сақтандыру немесе қайта сақтандыру операцияларын жүзеге асыратынын не сақтандыру брокері ретінде әрекет ететінін білдіретін сөздерді (сөз тіркестерін) пайдалануға (1-тармақтың 2) тармақшасы) құқылы емес.

Сол баптың 2-тармағы жалпы қағиданы бекітеді: уәкілетті органның лицензиясынсыз сақтандыру қызметін жүзеге асыруға тыйым салынады (өзара сақтандыру қоғамдарын қоспағанда). Басқаша айтқанда, Қазақстанда лицензиясыз бірде-бір тұлға өз бетінше сақтандыра алмайды, демек, лицензиясы жоқ ешкім клиентте өзі сақтандырады деген әсер де қалыптастыра алмайды.

«Re» қысқартуы туралы жеке

Тыйым «Re» қысқартуына да қолданылады. Сақтандыруда ол жалпы қабылданған мағынада Reinsurance — қайта сақтандыру дегенді білдіреді: бүкіл әлемде қайта сақтандыру ұйымдары өздерін дәл осылай белгілейді, ал клиент атаудан немесе таңбадан «Re» көргенде, оны қайта сақтандыру қызметінің белгісі ретінде түсінеді. Сондықтан «Re» — ағылшын тіліндегі «қайта сақтандыру» сөзінен «туындайтын сөз тіркесі», ал заң мұндай сөз тіркестерін «кез келген тілде» пайдалануға тыйым салады. Сақтандыру агенті «Re» қысқартуын атауда, тауар таңбасында, құжаттарда және жарнамада пайдалануға құқылы емес — жеке түрде де, атаудың құрамында да («… Re», «Re…», «… Re Group»).

2. Тыйым неге сақтандыру агентіне қатысты

Сақтандыру агентінің сақтандыру қызметіне лицензиясы жоқ және болуға тиіс те емес: ол — делдал. Оның өкілеттіктері сақтандыру ұйымымен жасалған тапсырма шартымен айқындалады (Заңның 18-бабының 1-тармағы), және ол сақтандырушының — «өмірді сақтандыру» саласы бойынша бір сақтандыру ұйымының және (немесе) «жалпы сақтандыру» саласы бойынша бір сақтандыру ұйымының атынан және тапсырмасы бойынша әрекет етеді (18-2-баптың 1-тармағының 1) тармақшасы). Сақтандыру шартын сақтандырушы жасасады және орындайды, төлемді сақтандырушы жүргізеді, клиент алдында сақтандырушы жауап береді.

Заң агенттің мұны клиентке тікелей ашып көрсетуін талап етеді. Агент сақтанушыға тапсырма шартын, жеке басын куәландыратын құжатты және өз деректерінің сақтандыру агенттерінің тізілімінде бар екені туралы құжатты көрсетуге, сондай-ақ өзі агенті болып табылатын сақтандыру ұйымы туралы ақпаратты, оның ішінде оның лицензиясының көшірмесін беруге міндетті (18-2-баптың 2-тармағының 1) және 2) тармақшалары).

«… Сақтандыру» немесе «… Insurance» сияқты атау клиентке керісінше нәрсені айтады: оның алдында сақтандырушының өзі тұр деп. Дәл осы — 14-баптың 1-тармағының 2) тармақшасы лицензиясы жоқ тұлғаға тыйым салатын «тұлғаның өз атынан сақтандыру операцияларын жүзеге асыратынын білдіретін туынды сөздер (сөз тіркестері)». Агенттің қандай құқықтық режимде жұмыс істейтіні туралы толығырақ — «Сақтандыру агенті жұмысының құқықтық режимі» мақаласында.

3. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің ұстанымы

Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі заңның бұл нормасын ұстанады. Сақтандыру агенті өз атауында «сақтандыру», «қайта сақтандыру» сөздерін және олардан туындайтын сөздерді пайдалануға құқылы емес: мұндай атау тұлғаның сақтандыру қызметін өзі жүзеге асыратынын білдіреді, алайда агентте оған лицензия жоқ. Реттеуші тауар таңбасына да осындай тәсілді қолданады: «сақтандыру» сөздері бар таңба тұтынушыны қызмет көрсететін тұлғаға қатысты адастырады — клиент агентті сақтандырушы ретінде қабылдайды.

Ұстанымның қисыны қарапайым: сақтандыру қызметі клиент тәуекелді өзіне қабылдайтын тұлғаның қаржылық тұрақтылығына және оның қадағалауда екеніне сенімді бола алуы үшін лицензияланады. Егер делдал өзін «сақтандыру» деп атаса, клиент бұл айқындықтан шарт жасалғанға дейін-ақ айырылады.

4. Кімге болады: лицензиаттар және сақтандыру агенті

14-баптағы тыйым лицензиясы жоқ тұлғаларға бағытталған. Демек, лицензиясы барлардың «сақтандыру» сөздерін пайдалануға құқығы бар. «Сақтандыру», «қайта сақтандыру» сөздерін және «Re» қысқартуын атауда сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары мен сақтандыру брокерлері пайдалануға құқылы: олардың екеуі де сақтандыру нарығының лицензияланған қатысушылары, олардың қызметіне рұқсат берілген және ол Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің қадағалауында, сондықтан мұндай атау клиентті алдамайды.

Сақтандыру агентінің лицензиясы жоқ, бірақ ол да немен айналысатынын жасыруға міндетті емес. Агент өзін «сақтандыру агенті» деген сөз тіркесімен, оның ішінде жарнамада белгілей алады: ол оның мәртебесін — сақтандырушының атынан жұмыс істейтін делдал екенін — тікелей атайды, сондықтан адастырмайды. «Сақтандыру» сөзін агент өз атауында ешбір жағдайда пайдалана алмайды. Жарнамада — сақтандыру ұйымымен жасалған тапсырма шартында рұқсат етілген жағдайда ғана: мұндай жағдайда ол сақтандыру туралы өз атынан емес, сақтандырушының атынан және оның тапсырмасы шегінде айтады.

5. Тауар таңбасы: сол тыйым, басқа заңмен

Агенттіктер заңды тұлғаның атауына қойылатын талапты айналып өтуге жиі тырысады: бейтарап атаумен ЖШС тіркейді, ал маңдайшада, сайтта және жарнамада «сақтандыру» немесе «Insurance» сөздері бар тауар таңбасын пайдаланады. Бұл үш себеп бойынша нәтиже бермейді.

Біріншіден, «Сақтандыру қызметі туралы» Заңның 14-бабындағы тыйым атауға ғана емес, құжаттарға, хабарландыруларға және жарнамаға да қатысты. Тауар таңбасы дәл жарнамада, маңдайшада және құжаттарда пайдаланылады — демек, таңбаның тіркелген-тіркелмегеніне қарамастан, норма оған да қолданылады.

Екіншіден, Қазақстан Республикасының «Тауар таңбалары, қызмет көрсету таңбалары, географиялық нұсқамалар және тауар шығарылған жерлердің атаулары туралы» Заңы тауарға немесе оны дайындаушыға, қызметке немесе қызмет көрсететін тұлғаға қатысты жалған немесе адастыруы мүмкін белгілерді тауар таңбалары немесе олардың элементтері ретінде тіркеуге жол бермейді (6-баптың 3-тармағының 1) тармақшасы). Сақтандыру агентіндегі «… Insurance» таңбасы дәл қызмет көрсететін тұлғаға қатысты адастырады: сақтандыру қызметін агент емес, сақтандырушы көрсетеді.

Үшіншіден, тіркелген таңба да қорғалмайды: 6-бапты бұза отырып жүзеге асырылған тіркеуге оның бүкіл қолданылу мерзімі ішінде дау айтылуы және ол толық немесе ішінара жарамсыз деп танылуы мүмкін, ал қарсылықты кез келген мүдделі тұлға беруге құқылы (сол Заңның 23-бабының 1-тармағы).

6. Қалай дұрыс: мысалдар

Тыйым агенттің көзге түсуіне және танымал болуына кедергі келтірмейді. Ол бір ғана нәрсені талап етеді — атау делдалды сақтандырушы ретінде көрсетпеуі, ал клиент шарттың кімнің атынан жасалатынын бірден көруі тиіс.

7. Сақтандыру агентіне арналған чек-парақ

Дұрыс атау — формальдылық емес. Ол клиентті контрагентті таңдаудағы қателіктен, ал агентті төлемді кім уәде еткені туралы даулардан қорғайды. Өзі кімнің атынан жұмыс істейтінін ашық айтып, сақтандырушыны атайтын агент өзін сақтандыру компаниясы ретінде көрсететін агенттен сенімдірек көрінеді. Агенттің клиент пен сақтандырушы алдында не үшін жауап беретіні туралы — «Сақтандыру агентінің жауапкершілігі» мақаласында.